موصاحیبه

   

گونتای گنجالپین «صفویلر» کیتابی اوزرینه موصاحیبه

موصاحیبه نی حاضیرلایان: جلیل جاوانشیر

   

1. صفویلر حاققیندا آراشدیرمالارا نئجه باشلادینیز؟ هانسی احتییاجدان یاراندی صفوی آراشدیرمالری؟ 

   

  عاغلیمدا سوللار وار ایدی. بو سواللارا تاریخ پلانیندا جاواب تاپماق ایسته میشدیم. تاریخ یازارلیق قرب آیدینلانما کولتورونون محصولودور. شرقده بئله بیر اولای اولمامیشدیر. یعنی تاریخ فلسفه سی و تاریخده ایدئیالارین ماهییتینی و گئرچکلشمه سورجینی آراشدیرماق کیمی بیر یؤنتم شرقده اولمامیشدیر. شرقده مؤوجود دوزه نی تاریخی اولایلار دستکله ییرسه، تاریخ هئیرانلیغی ایستیقامتینده بیر سورو دوشوندوروجو دئییل، دوشونجه نی سوسدوروجو بیلگیلر اورتایا قویموشلار. تاریخ بو شکیلده اینسانلارین دوشونجه سینی اسیر آلان بیر زیندانا چئوریلمیشدیر. من، اؤزللیکله ایراندا و آذربایجاندا اینسانلاریمیزین دونیاگؤروشونو اؤز زیندانیندا حبس ائدن بو تاریخه قارشی اعتیراض ائتمک ایسته دیم. بیزیم و اینسانلیغین ان قورخونج قارانلیق تاریخی مرحله لریندن بیری صفویلر دؤنمیدیر. چونکو بو قارانلیق هم ایراندا، هم ده آذربایجان رئسپوبلیکاسیندا اؤز تاثیرینی سوردورمکده دیر. بورادا بیلگی و ایقتیدار موناسیبتینی اله آلماق گره کیر. ایرانداکی رئژیم شاه ایسماعیلین معنوی، مذهبی و سیاسی واریثی اولدوغو اوچون ایقتیدار ایمکانلارینی اللرینده بولوندوران رئژیم صفوییته قارشی سوال سورما، سورغولاما مئتودونو یاساقلامیشدیر. چونکو بو ایقتیدار نعمتلرینی اونلارا شاه ایسماعیل باغیشلامیشدیر. آذربایجاندا رئسپوبلیکاسیندا ایسه صفوی قارانلیغی ایله باغلی فرقلی پوزیسیونلار اورتایا چیخمیشدیر. 1828-جی ایل «تورکمنچای» موقاویله سی ایله قافقاز روسییانین ایداره سینه کئچر. بو، قافقازدا یاشایان تورکلر اوچون تاریخی بیر شانس و صفوی قارانلیغیندان قورتولماق اوچون بیر فورصت اولموشدور. چونکو قورتولوش دوشونجه لری و گؤروشلری بؤیوک قوپوشلارلا اورتایا چیخار. بیر یئره باغلانیب قالماقلا یئنیلیک و یئنی فیکیرلر دوغماز. قوپوشلار آیدینلانمانین شرطیدیر. یئنی بیر پوزیسیونا قوووشماق اوچون اسکی دورومدان آیریلما دوشونجه سینی عاغلیمیزدا داشیمالییق. بو، دَییشیمین ان بسیط تعریفیدیر. بیز اسکیلردن قوپا بیلمه دیگیمیز اوچون صفوی ایرانیندا یوخ اولوروق. دیلیمیز، کیملیگیمیز سیلینیب گئدیر. تاریخی صفوی موحیطیندن قوپوش قافقاز اوچون فرقلی دوشونمه ایمکانی یاراتدی. اؤزللیکله روسییا و روس دیلی واسیطه سی ایله قربلشمه مئیللری اورتایا چیخدی. بیزیم دیلیمیزده هئچ بیر شئی یوخ ایدی صفوی مرثیه  و نؤوحه سیندن باشقا. صفویلردن قالان بو ایدی. روس دیلینی بیلمه لری سبب اولدو کی، صفوی مرثیه  و آغلاشما ادبییاتی نین دیشیندا باشقا ادبییات دا اوخوسونلار، مودئرن بیلگیلرله تانیش اولسونلار. بعضی آیدینلار دوشونمه یه باشلادیلار. دئمک اولار کی، 19-جو عصرین سونلارینا دوغرو و کئچن عصرین اوللرینده گوجله نه رک 1918-جی ایلده میللی دؤولت قوران و یا فیکرن بو قورولوشدا ایشتیراک ائدن بوتون آیدینلار تاریخی ایران جوغرافییاسیندا یاشایان تورکلرین بدبختلیکلرینی صفویلرده گؤرموشلر. ح. زردابی، رسولزاده، ح. جاوید، ا. آغاوغلو، م. جلیل و... اونلارین اورتایا آتدیقلاری ایسلاملاشما دا صفویلیگین ایسلام آنلاییشینا قارشی اولموشدور. آنجاق سووئت رئژیمی آذربایجاندا قورولدوقدان سونرا تاریخه میللی باخیش بوجاغی اورتادان قالدیریلدی و سووئت گؤروشلرینه اویغون باخیش گتیریلدی. میللی کیملیگیمیزده تورکلوک آنلاییشی نین یئرینه آذربایجانلیلیق یئرلشدیریلدیکدن سونرا صفوییت داها دا قاباردیلدی. چونکو آذربایجانی تورکلوگوندن قوپارماق اوچون صفویلیک یاخشی بیر عامیل ایدی. موسکوا بونو تشویق ائدیردی. یوخسا موسکوایا ضرری اولسایدی سووئت دؤنمینده بو قدر شاه ایسماعیلی تعریف ائدن اثرلر یازیلاردیمی؟ شاه ایسماعیلین سووئت آذربایجانیندا شیشیردیلمه سی، موقدسلشدیریلمه سی لازیم ایدی. چونکو موسکوانین تورک دونیاسینی و تورک کیملیگینی پارچالاما نیتینه صفوی کیملیگی خیدمت ائتمکده ایدی. سووئتلر آذربایجانی تورک کیملیگی ایستیقامتینده دئییل، ایرانی کیملیگین داخیلینده بیلگیلندیرمک ایسته ییردی. بو اوزدن ده شاه ایسماعیل آدیندا پارچالاییجی بیر عامیلی افسانه وی قهرمانا دؤنوشدوردولر. تاریخله هئچ بیر علاقه سی اولمایان یالان اویدوروب خالقا ایناندیردیلار کی، شاه ایسماعیل آذربایجان ایمپئراتورلوغو قورموش و «آذربایجان دیلی!»نی ده دؤولت دیلی ائتمیش! بونلارین هامیسی سووئت یالانی و ایفتیراسیدیر. هاردادیر او دیلین ادبییاتی؟ ندن بوتون صفوی دؤورونون تاریخ کیتابلاری فارسجا یازیلمیش؟ بیر مکتوبون هاراسا تورکچه یازیلماسی صفویلرده دؤولت دوزه نینده ایرتیباط دیلی نین تورکچه اولماسی آنلامینا گلمز. سووئتزده آذربایجان تاریخچیلری، شاعیرلری، یازیچیلاری بول-بول یازیب و بو یالانی خالقا دوغرو کیمی قبول ائتدیرمه یه چالیشدیرلار و باشاردیلار. یالان دوغرو کیمی قبول ائتدیریلدی. آنجاق یالان آیاق توتسا دا یئریمز. من ایسه، بو یالانی ایفشا ائتدیم. آذربایجان و ایران تورکلرینه دئدیم کی، سنین دوشونجه لری نین تقلیده و فارس عیرقچیلیگی نین ساختا ایسلام آنلاییشینا گؤمولمه تاریخی شاه ایسماعیللا باشلامیشدیر. ایثبات ائتدیم کی، شاه ایسماعیل دیلیمیزی دؤولت دیلی ائتمه میش. تام ترسینه کیتابی-دده قورقود کیمی اثرلریمیزی و قورانین تورکچه ترجومه سینی سوننی ادبییاتیدیر دئیه هامیسینی تبریزده کیتاب یاندیما اولاییندا یاندیرمیش. ایثبات ائتدیم کی، شاه ایسماعیلین فارسلارین امری اوزرینه یاندیردیغی و یوخ ائتدیگی باییندیرلی مدنییتی سَوییه سینده صفویلر میللی مدنییتیمیزه یارارلی اولمادیلار. بوتون تورک شهرلرینی یاندیریب یوخ ائدیب فارس شهرلرینی آباد ائتدیلر. هم ده شاه ایسماعیلین اؤز زامانیندا. شیرواندا، تبریزده شاه ایسماعیلین تورک سویقیریمی تؤرتدیگینی قایناقلارلا گؤستردیم. آذربایجانین و ایران تورکلری نین قارشیسیندا بیر تک اؤنملی انگلین شاه ایسماعیل اولدوغو دوشونجه سینی شکیللندیرمه یه چالیشدیم. چونکو شاه ایسماعیل هم ایسلامی پارچالادی، هم ده تورکلوگو. سلجوقلودان صفویلره قدر تورک-ایسلام مدنییتی اولوشموشدو. هامیسینی تاریخدن سیلیب یئرینه ساسانی-ایسلام آنلاییشینی و ساسانی کیملیگینی یئرلشدیردی.  

   

  2. تاریخیمیزین چوخلو آراشدیریلمامیش ساهه لری وار. صفویلر حاققیندا ایسه چوخلو کیتابلار، تاریخی آراشدیرمالار وار. نه اوچون سیز فرقلی باخیش اورتایا قویماغا چالیشدینیز؟ 

   

  صفویلر حاققیندا چوخلو کیتاب یوخدور منجه. صفویلر حاققیندا مدحییه لر وار. بونلارا کیتاب دئییلمز. بونلارین هامیسی یالان و ایفتیرا. بیر تک علمی اثر یازیلمامیش صفویلر حاققیندا. آذربایجاندا صفویلر حاققیندا یازیلان تاریخ کیتابلاری، حتّی صفوی قایناقلاری نین وئردیگی معلوماتی دا تحریف ائتمیش. اؤرنه  یین «تاریخی-عالم آرایی عبباسی»، «احسن التواریخ»، «رؤوضه الصفوییه»، «شرف نامه» کیمی صفویلرین اؤزلری نین یازدیغی قایناقلار شاه ایسماعیلین اؤز آناسینی اؤلدوردویونو، شاه ایسماعیلین 12 ایمام آدینا 12 نفردن عیبارت آدام یئین  «چئگین» آدلی دسته لر تشکیل ائتدیگینی یازارلار. بونلارین هئچ بیریسینه آذربایجاندا یازیلان کیتابلاردا ایشاره ائدیلمه میشدیر. بئله تاریخچیلیکمی اولار؟ گئرچکلری گیزلتمک تاریخچیلیکدیرمی؟ شاه ایسماعیلین تشکیل ائتدیگی «تبررا» دسته لری نین تبریزده نئجه سویقیریم تؤرتدیگینی صفوی قایناقلاری اؤزلری یازیر. بونلاری سووئت آذربایجان تاریخچیلری خالقدان گیزلین ساخلامیشلار. ایندی خالق دا یالانچی شاه ایسماعیل آدیندا بیر قهرمان اوبرازا ائله اینانمیش و ایناندیریلمیش کی، اونا دئینده کی، شاه ایسماعیل آناسینی اؤلدورموش، سویقیریم ائتمیش، کیمسه اینانمیر. آنجاق حقیقتی بیری چیخیب سؤیله مه لی ایدی. بو اوزدن ده منه گؤره آذربایجاندا صفویلری موسکوانین ایستگی اوزرینه مدح ائتمیشلر، تاریخ یازمامیشلار. منسه هئچ بیر ایقتیدار اوچون یالان بیلگی توپلامایان آزاد تورک اینسانی اولدوغومدان بو یولدا آراشادیرمالاریمی کیتابلاشدیردیم. یالنیز کیتابی خسته حالیملا یازدیم. بیردن خسته لیک منی آیاقدان سالار و بو دوشونجه تاریخیمیزه گیرمز دئیه کیتابی دوغرو-دوروست رئداکته ائتمه دن چاپ ائتدیردیم. بو اوزدن کیتابدا بعضی قوصورلار وار. ایکینجی نشرده بو عکسیکلیکلر اولمایاجاق.

   

  3. شاه ایسماعیلین قهرمان، حؤکمدار و مؤمین اوبرازینا جیدی ضربه وورموسونوز. سیزجه بونا احتییاج وار ایدیمی؟ 

   

  بئرتولت بئرئشت´ین بئله بیر سؤزو وار: «دوغرونو بیلمه ین جاهیلدیر. دوغرونو بیلیب سوسان ایسه خایندیر.» شاه ایسماعیل حاققیندا دوغرولاری بیلمه دیگیم سورجه جاهیل ایدیم. دئیه جک سؤزوم یوخ ایدی. دوغرولاری بیلدیکدن سونار سوسسایدیم اؤز ویجدانیمدا بیر خاین کیمی یاشایاجاقدیم. دوغرو ایسه شاه ایسماعیللا آذربایجان و ایران تورکلری نین تاریخی یؤنونون ساپدیرلماسی اولموشدور. دوغرو اولان بودور کی، شاه ایسماعیللا ایسلاما شیرک قاتیلدی. موقددسلرین سایی آرتیریلدی. ایسلامدا تک موقدس اولان آللاهدیر. شاه ایسماعیللا عئینی زاماندا هر کندده بیر پیر مزاری قورولدو. میلتین معنوییاتینی و پاراسینی بو یوللا سؤموردولر. میرزه جلیلین بوتون یارادیجلیغی بونو تنقیده یؤنلمیشدی. صفویلرین پایتاختی اولان ایصفاهاندان «شئیخ نصروللاه»ین گلمه سی تصادوفی دئییل. تبریزین ایکی داغی نین باشینا بئله، ایکی ایمامزاده دفن ائتدیلر. اؤلکه میز ایمامزادا مزارلیغینا، ایمامزادالارین قارانلیغینا گؤمولدو. ایسلامدا ایمامزادا دئیه بیر شئی وارمی؟ یوخدور. حضرت محمد «منیم مزاریمی عیبادت آماجی ایله زیارت ائتمک شیرکدیر، آللاها شریک قوشماقدیر» دئمیش. گل گؤر کی، صفویلر پئیغمبر مزاری بیر یانا دورسون بوتون اؤلکه میزی ساختا ایمامزادالارلا دولدوردولار. شاه ایسماعیل پئیغمبرین ناموسو اولان حضرت عآییشه نی سایقیسیزجا سؤزلرله آنیمسارکن اؤلکه میزی ساختا ایمامزادالارلا دولدوردو. شاه ایسماعیل بیزی ائله بیر قارانلیغا گؤمموش کی، تک چاره بو ساختا قهرمانا قارشی ساواشماقدادیر. پئیغمبرین ان یاخین دوستلاری اولان ابوبکیر،عؤمر شاه ایسماعیلا گؤره خاینمیشلر، آنجاق مین ایلدن سونرا ایمامزادالار موقدسلشدیریلیر. شاه ایسماعیل بونلاری گتیرمه میشمی؟ گتیرمیش. و بو، دوشونجه نین سوسدورولوشو و میلتین اینانجی نین ساپدیریلیشی دئییلمی؟ سوال بودور: قهرمان کیمدیر؟ قهرمان میلتین تاریخینه آیدینلیق ساچاندیر، یوخسا میلتین تاریخینی قارانلیغا گؤمن؟ کیمدیر گئرچکدن قهرمان؟ بیزیم دوشونجه میزین آیدینلانماسی و جاهانشوموللاشماسی اوچون اؤنوموزده تک انگل بو ساختا قهرمان اولان شاه ایسماعیلدیر. اؤلکه میزی، دؤولتچیلیگیمیزی دئویریب فارسلارا تسلیم ائدن و سادجه ایران و آذربایجان تورکلرینی دئییل، بوتون ایرانی دا قارانلیغا گؤمن شاه ایسماعیلدیر. ایراندا تقریبن 2 میلیون سوننی تورکمن وار. اونلار آسیمیله اولمورلار. آنجاق صفویزه ده تورکلر کؤنوللو آسیمیله اولورلار. فارس میللییتچیلیگی نین مودئرن ایدئولوگییاسینی دا صفویزده تورکلر یازدیلار. بوگونوکو خومئینی ایستیبدادی و دیکاتورلوغو دا شاه ایسماعیلین میراثیدیر. سیزه بیر اؤرنک سؤیله یه جگم. باخین آذربایجان رئسپوبلیکاسیندا شاه ایسماعیلچیلارا. چوخو و یا هامیسی ایرانچی. آذربایجان ایسلام پارتییاسی نین آداملاری گئدیب ایراندا خامنه ایی به یه فارسجا مداحلیق شعری اوخویورلار. هانسی اؤلکه نین وطنداشی اؤز میلتی نین منافعیینی بو قدر آسانجا باشقا اؤلکه قارشیسیندا ساتا بیلر؟ بونون اساسینی قویان شاه ایسماعیلدیر. شاه ایسماعیلین گتیردیگی دوزنده تورکلویه یئر یوخدور. صفویلیک کیتابیمدا دا آچیقلادیغیم کیمی شعوبی تجروبه نین محصولودور. هله آذربایجان 20 ایلدیر موستقیل اولموش. بو، چوخ اوزون زامان دئییل. قارشیمیزداکی ایللرده بوتون شاه ایسماعیلچیلار ایران موللالاری نین کؤنوللو عسگرلری اولاجاقلار. چونکو ایسلامدا تقلید یوخدور. ایسلامدا «ایمان و سئچیم» وار، «ایمان و تقلید» یوخدور. ایمان و تقلید کولتورونو شاه ایسماعیل گتیرمیش. یعنی بو اینانج دوزنینه گؤره آذربایجان رئسپوبلیکاسی نین وطنداشلاری هانسیسا بیر ایران موللاسینا تقلید ائتمه لیدیرلر. بو گؤروشله نئجه میللی دؤولت قورا بیلریک؟ سنین وطنداشلاری نین دینی دویغولاری ایران موللالاری نین الینده اولاجاقسا، او زامان میللی دؤولتی هانسی اینسانلارلا قوراجاغیق؟ ستتار خان دا، خیابانی ده صفویزده ایدیلر. ستتار خان دا اصلا قهرمان دئییلدی. بونو دا سووئتلر قهرمان ائتمیش. قهرمانین دوشونجه سی اولمالیدیر. ستتار خان دئییردی کی، منیم دوشونجم یوخدور، سادجه آیتوللاهلار جیهاد امری وئرمیشلر و من صیرف بو اوزدن ساواشیرام. بئله قهرمانمی اولار؟ یا دا خیابانی تام اولاراق بولشئویک طرفداری ایدی. گونئی آذربایجاندا ائرمنیلر تورکلری قتل ائدیردی. خییابانی بونا اعتیراض ائتمیردی. آنجاق ائله کی، عوثمانلی-تورک اوردوسو گونئیه گیردی و بو قتللری دوردوردو او زامان خیابانی تورک اوردوسونو ایشغالچی آدلاندیردی. ندن؟ چونکو صفویزده بیر موللا اوچون ائرمنی، سوننی موسلماندان داها یاخشیدیر. ایندی بونلاری بیز نئجه قهرمان آدلاندیرا بیلریک؟ خیابانی ده بولشئویک طرفداری اولدوغو اوچون سووئت زامانی قهرمانلاشدیریلدی. نه یازیق کی، یا دا چوخ تأسوف کی، ائلچیبی ده خیابانینی رسولزاده کیمی میللی قهرمان آدلاندیریر. بونلار یانلیشدیر. رسولزاده تورکچو ایدی، خیابانی ایرانچی و فارسچی. بو اوزدن ده تاریخی دوغرولاری بیلمه ین خالق هئچ بیر شکیلده ایره لی یه دوغرو اینکیشاف ائده بیلمز، اؤز تاریخی نین قارانلیغیندا بورخولوب قالار. دوشونمه و یالانلارا قارشی اعتیراض ائتمه جسارتیمیز اولمالیدیر. بونون اوچون تاریخیمیزده کی  یالان و ایفتیرالاری ایفشا ائتمک گره کیر.

   

  4. موعاصیر ایران رئاللیغیندا صفویلیک هانسی فورمادا داوام ائدیر؟ بو گون صفوی ایدئالوگییاسی داوام ائدیرمی؟ 

   

  صفویلردن سونرا ایران قارانلیغا گؤمولدو. اورتادا بیر نادیر شاه بو قارانلیغا قارشی چیخدی. آنجاق اونون دا گؤرمک ایسته دیگی ایشی یارایمچیق قالدی، اؤلدورولدو. بو گون منیم سادجه بیر کیتابیما گؤره بو قدر ناراحات اولوب اوزولن وارسا، گؤرون شاه ایسماعیل میراثینی اورتادان قالدیران نادیر شاه نئجه بؤیوک اینسانمیش و نئجه بؤیوک ایش گؤرمک ایسته ییرمیش. سووئتلر و ایران نادیرین بو تشببوثونون بیلینمه سینی ایسته مزدیلر. سانکی تاریخیمیزده نادیر شاه اولمامیش. چونکو نادیر شاه تام آنلامی ایله شاه ایسماعیل دوشمنی ایدی. نادیرین ایشی یاریم قالدی و صفویلیک اؤز حیاتینا گونوموزه قدر داوام ائتدی. ایران مشروطه حرکتی ده مودئرن صفویلیکدن باشقا بیر شئی دئییلدی. پهلویلر، ائله جه ده خومئینی تام آنلامی ایله موکممل مودئرن صفوی مودئلیدیر. چونکو ایسلامدا موللالیق قورومو دئیه بیر شئی یوخدور. بونو تاسیس ائدن ده شاه ایسماعیل اولموش. شاه ایسماعیل لیواندان شیعه موللالارینی تبریزه گتیریب و ایقتیدارین معنوی لئگئتیملیگینی اونلارا بوراخدی. داها سونرا داوام ائدن بو موللا آخینی صفوی ایقتیدارینی پایلاشدی. اؤزلرینی گویا قئیبه چکیلمیش مئهدی نین نوماینده سی سایدیقلاری اوچون صفوی شاهلاری بئله ایقتیدارلاری نین لئگئتیملیگینی اونلاردان آلمالی ایدیلر. موللالار فئوداللاشدیلار. دؤولتی اله کئچیردیلر. گونوموز ایران موللا رئژیمی نین اساسلاری، دؤولت و دینی ستروکتورلاری صفویلر دؤنمینده شکیللنمیشدیر. بونو ایران موللا رئژیمی نین اؤنملی ایسملریندن بیری اولان رفسنجانی آچقیجا سؤیله دی و «بیز صفوی واریثلریییک» دئدی. صفویلردن سونرا دوشونمک یاساقلاندی. اگر دئکارت «دوشونورم ائله ایسه وارام» دئییردیسه، صفوی موللالیق قورومو »دوشونمورم، تقلید ائدیرمسه وارام» آنلاییشینی یایقینلاشدیردی. موللالار صفویلردن اعتیبارن میلتین ناموسونا، مالینا صاحیب اولدولار. میلتین ده تاریخ شعورو سؤندورولدو و تسلیم اولدو. موللالارین فیتواسینا تسلیم اولدو. ایران-ایراق ساواشیندا خومئینی نین چاغریسی اوزرینه یوزمینلرجه تورک کؤنوللو اولاراق گئدیب ساواشدا اؤلدو، یارالاندی، موحاریبه  آتشلرینده یانیب یوخ اولدو؟ ندن کؤنوللو؟ چونکو صفویلیک بیزیم دوشونن عاغیلیمیزی کور ائتدی. صفویلردن سونرا بیز موللالارا یئم ائدیلدیک. گنجلیگیمیز، بوتون وارلیغیمیز موللالارین الینده اولدو. ایسته دیکلری کیمی قوللاندیلار. سانکی بیز یارادیلیشدان موللالارا یئم ائدیلمک اوچون یارادیلمیشیق. رافیق تاغینی اؤلدورن ده شعورونو و روحونو صفویلرین  کؤله لشدیردیگی آداملاردیر. اگر شاه ایسماعیل 1501-جی ایلده تبریزده 20 مین تورکو سوننی اولدوقلاری اوچون قتل ائتدیسه، خومئینی ده 1987-جی ایلده 70 مین اینسانی فرقلی گؤروشوندن دولایی قتل ائتدی. ایندی اینسان هاقلاری تشکیلاتلاری خومئینی نین تؤرتدیگی بو قتلی آراشدیریر. قتلده الی اولانلاری ایمکان داخیلینده محکمه یه چیخاراجاقلار. بیز ده مودئرن اینسانلار اولاراق شاه ایسماعیلی میللی و اینسانی شعوروموزون محکمه سینه وئرمه لییک. بو قاتیلی چیرکین صیفتلری و داورانیشلاری ایله ایفشا ائده رک بشر تاریخینه تقدیم ائتمه لی ییک. بیر چوخ میلتلر بو ایشی گؤرورلر. بو ایشی گؤرمه نین یاراری اوندادیر کی، گله جکده ده شاه ایسماعیل و خومئینی کیمی قاتیللرین تاریخه گیرمه سی نین قارشیسی آلینمیش اولار. بوگونکو ایران ایسلام رئژیمی نین ایدئولوگییاسی شاه ایسماعیل طرفیندن اورتایا قویولموشدور.

   

  5. تورکییه ده کی  و دونیاداکی علویلرین صفویلره نه قدر باغلیلیغی وار؟ 

   

  علویلیک تاریخی اعتیباری ایله فارس ایسلامچیلاریندان چوخ ائتکیلنمیشدیر. علویلیکده اسکی تورک گلنگی نین اولماسی نین یانی سیرا فارس ایسلام آنلاییشی نین دا ائتکیسی چوخ گوجلودور. ایسماعیلیلیک علویلیگی چوخ ائتکیله میشدی. آنجاق علویلیک قیزیلباشلیق دئییل. قیزیلباشلیق ساپدیریلمیش، سیاسیلشمیش علویلیکدیر. علویلر سوننی شریعتینه قارشی شریعتله یؤنتیلمه ین بیر دؤولتدن یانایدیلار. بونون کؤکلری چوخ اسکیلره، سلجوقلارا قدر دایانماقدادیر. علوی ایسلام آنلاییشی ایله دؤولت ایسلام آنلاییشی سورکلی توققوشما حالیندا اولموشدور. آنادولودا علویلرین اؤزلرینه مخصوص تاریخلری وار. علوی فیکیرلری نین اولقونلاشماسیندا شئیخ بدرالدینین بؤیوک رولو اولموشدور. شاه ایسماعیل علویلره خیانت ائتدی. علویلر یوردولارینی بوراخیب آذربایجانا آخیندیلار. دؤولت قورولدوقدان سونرا 1508-جی ایلده شاه ایسماعیل «لالالیق» قورومونو لغو ائدیب یئرینه فارسجا بیر ایفاده یئرلشدیردی و فارسلاری ایشباشینا گتیردی. والیلری فارس اولاراق تعیین ائتدی. بونا اعتیراض اولاراق قیزیلباشلار شاه ایسماعیلین تعیین ائتدیگی والیلری اؤلدوردورلر و سونرا شاه ایسماعیل دا او قیزیلباشلاری اؤلدوردو. یعنی قیزلباشلار دونیاگؤروشو فارسچیلیقلا تجهیز ائدیلمیش اولان شاه ایسماعیل طرفیندن یئنی ساسانی دؤولتینی قورماق اوچون قوللانیلدیلار. داها سونرا دا قیزیلباشلاردان اثر-علامت قالمادی. شاه عباس اونلاری شاهسئونلشدیره رک سارایدان اوزاقلاشدیردی. اوبالاردا، کندلرده یئرلشدیردی و دؤولت تام اولاراق فارسین کونترولونا کئچدی. قیزیلباشلارین ویزیونو یوخ ایدی. اؤندرمرکزلی دوشونن بیر ایدئولوگییانی منیمسه میشدیلر. شاه ایسماعیلی ظوهور ائدن مئهدی کیمی قبول ائدیب اونا اینانمیشدیلار. پرده آرخاسیندا 13 یاشلی چوجوق اولان شاه ایسماعیلی قوللانان، یؤنه تن فارس تاریخی پلانیندان خبرسیز ایدیلر. فارس تاریخی پلانی دا شاه ایسماعیل الی ایله لیدئرمرکزلی داورانان قیزلباشلاری قوللاندیقدان سونرا اونلاری تاریخدن سیلدی. ایندی قیزلباشلیق دئیه هئچ بیر شئی یوخدور. ایرانین، آذربایجانین دییشیک یئرلرینده «گوران»، «اهلی-حاق» آدلاری ایله غئیری-سیاسی و پاسسیو حیات سورمکده دیرلر. البتته قیزیلباشلار بونو داها سونرا آنلادیلار. آنجاق آرتیق چوخ گئج ایدی. ایش-ایشدن کئچمیشدی. بو اوزدن ده وارساقلار کیمی بیر قیسمی بو فلاکتی آنلادیقدان سونرا آنادولویا گئری دؤندولر. «اؤفکه ایله قالخان ضررله اوتورار» دئمیشلر. علویلر دوشونجه سیزجه اؤفکله نیب قیزیلباشلادیلار، سونرا دا هر شئیلرینی ایتیریب تاریخدن سیلیندیلر. هئچ بیر معنوی میراث اؤز سویلاری اوچون بوراخمادیلار. تاریخده بونا بنزر اؤرنک اولمامیش کی، بیر ائتنوس قالخیب اؤزونو یوخ ائده رک باشقا میلت اوچون دؤولت قوروب سونرا دا تاریخدن سیلینسین. ندن؟ چونکو قیزیلباشلیق ایدئیاسی تورک دوشمنلیگی اساسیندا شکیللنمیشدی. شئیخ حئیدرین قیزیلباشلیق ایدئیاسی تورکلری قبول ائتمزدی. تاریخده قورولان بوتون تورک دؤولتلری بیر تورک بویو اساسیندا قورولوب بؤیوموشدو. سلجوقلار قینیق بویو اساسیندا، عوثمانلی قایی بویو اساسیندا، آغقویونلو باییندیرلی بویو اساسیندا و… یالنیز صفویلر اورتادا بیر ایستیثنا تشکیل ائتمکده دیر. صفویلر سویلارینی فارسا و عربه باغلاییردیلار. چونکو اونلار دئییردیلر بیز 7-جی ایمام موسا کازیم سویوندانیق. ایماملار حوسئین سویوندان تؤره میش. بیر افسانه یه گؤره ده هوسئینین شهربانو آدیندا بیر فارس قادینی اولموش و ایماملیق بو قادیندان تؤره میش. آنجاق کیمسه سورمامیش کی، ایمام هوسئین بو فارس قادینلا هانسی دیلده دانیشیرمیش؟ بونلارین هامیسی اویدورما و یالان، هوسئینین شهربانو آدیندا قادینی  اولمامیش. صفویلر ده بو یالان اوزرینده بیر ایدئولوگییا گلیشدیردیلر و سویلارینی فارسا-عربه باغلادیلار. شیعه نین قئیبه چکیلمیش ایمامی اولان مئهدی ده قانیندا ساسانی و پئیقبر قانی داشیدیغی اوچون ابدییته قدر، یا دا گویا مئهدی نین ظوهورونا قدر ساسانی-فارس سویو موقددسلشدیریلیر. یعنی صفویلیک بئله تهلوکه لی و کین دولو بیر ایدئولوگییا اولموشدور. قیزیلباشلار فارسلارین بو تاریخی پلانینی آنلایا بیله جک سویییه ده و بیلگیده دئییلدیلر. اونلارین کیتبالاری دا یوخ ایدی. ساز چالیب اوخوماقلا دؤولت یؤنه دیلمز کی. اونا گؤره ده شیعه فیقه کیتابلاری قیزیلباشلیغی تاریخدن سیلدی. ایندی نین اؤزونده ده تورکییه علویلرینده ایران سیمپاتییاسی وار. ایران-ایراق ساواشیندا علوی ایجتیماعی رایی ایرانی دستکله ییردی.

   

  6. سیزین آراشدیرمالاردان سونرا دئیه بیلریکمی کی، شاه ایسماعیل قهرمان دئییل؟ 

   

  باخیر بیز هانسی بوجاقدان باخاق بو قهرمان آنلاییشینا. فارس تاریخی نین قهرمانیدیر شاه ایسماعیل. فارس تاریخچیلر شاه ایسماعیلی قهرمان گؤرر و شاه ایسماعیلی ساسانیلیگی یئنیدن دیریلدیب و ایرانین بوتؤولوگونو برقرار ائدن قهرمان کیمی دیرلندیررلر. منه گؤره هاقلیدیرلار دا. فارس تاریخچیلر شاه ایسماعیلی «فترت» دؤورونو قاپادان قهرمان کیمی گؤرورلر. فترتی ده ساسانی و صفوی آراسینداکی 900 ایللیک زامان بوشلوغو کیمی ذوشونمکده دیرلر. یعنی بو 900 ایلده ایران ساسانی دؤنمینده کی بوتؤولوگوندن محروم اولموشدور. شاه ایسماعیل بو بوتؤولوگو قوردو. هاقلیدیرلار. چونکو شاه ایسماعیل گئرچک آنلامدا بیر ساسانی دؤولتی قوردو. واریثلری ده بونو گوجلندیردی و ایندیکی رئژیم ده ساسانی-صفوی کیملیگی ایله غورور دویماقدادیر. چونکو شاه ایسماعیل دده قورقود مدنییتینی اورتادان قالدیریب یئرینه شاهنامه تاریخ آنلاییشینی یئرلشدیردی. ایدیعا ائدیرلر کی، شاه ایسماعیل اورا-بورا تورکچه مکتوب یازمیش. بونلار ایلک گونلرده قیزیلباشلاری آلداتماق اوچون ایدی. بوتون صفوی دؤنمیندن قالان تورکچه یازیلاری بیر یئره ییغسانیز 50 صحیفه لییک بیر کیتابچا اولماز. آنجاق یوزلرجه و بلکه مینلرجه فارس دیلینده تاریخی، ادبی، سیاسی، مذهبی، ایداری بیلگیلر کیتابلاشاراق میراث قالمیش. تورک میلتی نین شاه ایسماعیل آدیندا قهرمانی اولا بیلمز. چونکو تورک دونیاسی آراسیندا مذهب سینیری یاراتدی. آنادولو و تورکوستان آراسیندا تاریخی ایرتیباطلاری کسدی. تورک دیلینی فارس دیلینه تسلیم ائدن مذهبی ایدئولوگییانی دؤولتین سینیرسیز گوجو ایله یایقینلاشدیردی. بونون هاراسی قهرماندیر؟ اونون قهرمانلیغیندان بیزه بوگون بیر یارار وارمی؟ کیمدیر اونون قوردوغو دؤولتین واریثی؟ تورکمنچای موقاویله سی اولماسایدی ایندیکی آذربایجان رئسپوبلیکاسی دا تاریخی صفوی موحیطینده قالیب فارسلاشاجاقدی.

   

  7.  آذربایجاندا سیزین کیتابینیزین علئیهینه خئیلی یازیلار یازیلیب. بو یازیلارا موناسیبتینیز نئجه دیر؟ 

   

  کیتابیمین ایدیعا ائتدیگی گؤروشلری تقدیر و تنقید ائدنلر وار، قارشی چیخانلار دا. قارشی چیخانلارین چوخو ایرانین باخدیغی یئردن تاریخه باخمیشلار. آذربایجاندا میفلشدیریلن شاه ایسماعیل صورتی نین یالان و ایفتیرا اولدوغونو ایفشا ائتدیگیم اوچون اونلارین چوخونون دونیالاری داغیلمیش و صیرف دونیاسی داغیلمیشلارین حیسسی موناسیبتیدیر او یازیلارین چوخو. من صفویلری فئنومئنولژی بیر یؤنتمله آراشدیرماغا چالیشمیشام. یعنی صفوی ایدئیاسینی، صفوی بیلگیسینی و صفوی داورانیشینی اینجله میشم. فئنومئنولوژی یاناشمادا دوروم «بیلگی، داورانیش و اولکو (ایدئال)» اوچبوجاغیندا اینجه له نر. نه قدر باشاریلی اولموشام بو باشقا مسئله دیر. منیم آماجیم اولوسوموزو صفوی باتاقلیغیندان آزاد ائدیب ائورنسل تاریخ آنلاییشینا دوغرو سؤوق ائتمک اولموشدور. میلتلشمه نین تمل شرطلریندن بیری میلتین اؤز تاریخی ایله عقلی باخیمدان حسابلاشماسیدیر. ندن چاغداش بیر توپلومون دونیاگؤروشونو صفوی قارانلیغی دولدورمالیدیر؟ بو کیتاب کیملری ناراحات ائدیرسه، دئمک کی، دوشوندورور. چونکو دوشونمک راحاتلیغین نتیجه سی دئییل، دوشونمک ناراحات روحون ایشیدیر. راحات آداملار و راحات توپلوملار دوشونمزلر، تقلید ائدرلر. جاهیلجه اینانارلار. مودئرنیته «من اینانیرام»لا «من بیلیرم»ین سینیرینی بللی ائتمیشدیر. بو کیتاب بیر چوخلاری نین ایناندیغی «قهرمان»ین گئرچک اوزونو ایفشا ائتدیگی اوچون دوشوندوروجودور و ناراحات ائدیجیدیر. اونا گؤره ده بئله تپکیلر اولاجاقدی. تاریخده کی  حادیثه لری دییشدیره بیلمه یه جگیمیز بیزیم سوال سوروشماغیمیزی انگلله یه بیلمز. چونکو بو تاریخ ایندیکی حیات طرزیمیزی ده ائتکیله ییر. بو ائتکیلرله حسابلاشمالیییق یا یوخ؟ کئچمیشی گله جگه اولکو (ایدئال) اولاراق گؤسترمک گله جگی ده قارانلیغا گؤممک دئمکدیر. صفویلر آدیندا آنجاق قورخونج بیر قارانلیق وار. بونو ندن گله جگه داشیمالیییق؟    

   

  8. بو کیتابا گؤره سیزی «دوشمن دییرمانینا سو تؤکمکده»، خاریجی قوووه لره ایشله مکده گوناهلاندیریرلار. بو فیکیرلره جاوابینیز وارمی؟ 

   

  اؤنجه قاوراملارین ایچه ریگینی دئشمک و نه آنلام داشیدیغینی تانیملاماق گره کیر. «دوشمن» قاورامینا هانسی بوجاقدان دوروب باخماق اؤنملیدیر. سووئت و ایران تاریخچلیگی بوجاغیندان باخیلدیغیندا من گئرچکدن ده دوشمنم و دوشمن دَییرمانینا سو تؤکورم. آذربایجانین و ایراندا یاشایان تورکلرین گله جگی باخیمیندان باخیلدیغیندا من بیر آیدینلادیجییام. تاریخین آیدینلادیجیسی. یوزایللرین قارانلیغینی آیدینلاتماق توپلومون آلیشدیغی چیرکین گلنکلره قارشی گلمکدیر و بو چوخ تهلوکه لی ایشدیر. آوروپانین آیدینلانما سورجینده یوزلرجه آیدینی صیرف بو اوزدن، یعنی توپلومون چیرکین آلیشقانلیقلارینا قارشی گلدیکلریندن اؤلدوردولر، یاندیردیلار. من اؤزوم ده ایراندا و یا آذربایجاندا اولسایدیم، بلکه ده ایندییه اؤلدورموشدولر. اوزئییر حاجیبیلینی، میرزه جلیلی ده دوشمن، ساتیلمیش، کافیر اولاراق گؤپرموردولرمی؟ گؤروردولر. منی دوشمن آدلاندیرماقلا سورون چؤزولمز. من بو آیدینلادیجی چالیشمالارام بؤیوک بیر سورعتله داوام ائده جه یم. گلسینلر منیم یازدیقلاریمی دوشونجه لری ایله و تاریخی قایناقلارلا چوروتسونلر. من بو کیتابدا اؤز آچیقلامالاریما داها چوخ اؤنم وئریرم. قالان شئیلری باشقا آراشدیرماچیلار دا قایناقلاردان چخیریب ترجومه ائده بیلر. آنجاق تاریخ یازماق سادجه اولایلارین زامانینی تثبیت ائتمک دئییل. اوچ تاریخ آنلاییشی وار: 1- نقلی تاریخ. اولایلارین گئرچکلشدیگی زامانلاری تثبیت ائدیب نقل ائدر. آذربایجاندا و ایراندا و شرقده یایقین اولان تاریخ یازارلیغی بودور. بیر سورو اولایلارین تاریخینی تثبیت ائتمک. 2- علمی تاریخ. اولایلارین سببینی، نتیجه سینی و سبب-نتیجه آراسیندا اولان موناسیبتلری آراشدیرار. بو تاریخ آنلاییشی آذربایجاندا یوخدور. 3- تاریخ فلسفه سی. «تاریخ ندیر؟» سوالینا جاواب آرار و بللی بیر دؤنَمی تاریخین بوتونلوگو ایچینده اینجله یر، زامانلارین ایدئیالارینی آراشدیراراراق هم تاریخی آیدینلادار، هم ده دوشونجه اورَتر. ایندیکی زامانی آیدینلیغا قوووشدورماق چوخ اؤنملیدیر. من بو اوچ مئتوددان یارارلانمیشام.

   

  9. بو یؤنده آراشدیرمالارینیزی داوام ائتدیریرسینیزمی؟ یئنی آراشدیرمانیز اولاجاقمی؟ 

   

  صفویلر کیتابیم چاپ اولدوقدان سونرا اورتایا چیخان تپکیلری اوخودوم و صفویلر کیتابیمین داوامینی یازماغا قرار وئردیم. بو کیتاب صفویلردن گونوموزه قدر کولتوروموزده، کیملیگیمیزده، دونیاگؤروشوموزده کی دییشیکلیکلری احتیوا ائتمکده دیر. آنجاق بوندان اؤنجه باییندیرلی مدنییتی اوزرینه چالیشاجام. هانسی مدنییتی صفویلردن سونرا ایتیردیگیمیز گؤزلر اؤنونه چیخمالیدیر. بو اوزدن ده روزبئهان خونجی نین باییندیرلی دؤولتی و باییندیرلی مدنییتی نین تاریخی اوزرینه 15-جی عصرده یازدیغی «تاریخی عالم آرایی-امینی» کیتابینی ترجومه یه باشلامیشام. کیملیگیمیز و کولتوروموز اوزرینه عاغلین و آیدینلیغین ایشیغی ایله ذره بین توتماق گرکمکده دیر. روس مدنییت تاریخینده قوقولو ذره بینه و پوشکینی تئلئسکوپا بنزه درلر. چونکو قوقول روس تاریخینده کی  توپلومو اؤز ایچیندن چورودن گلنکلرین اوزرینه ذره بین توتاراق اونلاری بؤیودوب ایفشا ائدیردی. پوشکین ایسه، آیدین بیر گله جک تصویر ائدیردی. من دوشونورم کی، بو کیتابیمدا هم ذره بین، هم ده تئلئسکوپ یئرلشدیرمیشم. کیم هانسینی ایسترسه اونو قوللانسین. کیتابیم داها موکممل شکلی ایله یئنیدن چاپ اولاجاق. گله جک نسیللر بونون اوزرینده چوخ دارتیشاجاق و صیرف بو کیتاب اوزرینه یوزلرجه کیتاب یازیلاجاق. کیمیلری تنقید ائده جک، کیملری ده تقدیر. امینم کی، یوزایللر سونرا تقدیر ائدنلر داها چوخ اولاجاق و اونلارا من ایندیدن سایقیلاریمی چاتدیریرام، او آیدینلانماق ایسته ینلره سالام اولسون! 3-2 آیا کیتابا بو قدر تپکی گلمیشسه، گؤرون یوزایللرین آخیشی ایچینده نه قدر تپکیلره یول آچاجاق. من بو کیتابی سادجه یاشایان نسیللر اوچون یازمامیشام. چوخ اوزاق گله جک اوچون ده یازمیشام. اؤنملی اولان دا بو دوشونجه دارتیشماسینی تاریخیمیزده یاراتماقدیر. بیزیم تاریخیمیز حاققیندا تنقیدی دوشونجه لری اؤزگه لر یازماز، اؤزوموز یازمالیییق. گئرچک آنلامدا بیر میلت اولماق ایسته ییریکسه، بو یولدا ایره لیله مه لی ییک.

  موصاحیبه نی حاضیرلادی: جلیل جاوانشیر.

  17. 07. 2012